Tag Archives: قلعه

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل


وب سایت روزیاتو – فروغ بیداری: قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل یکی از بهترین گزینه‌های سفر برای علاقه‌مندان به تاریخ و معماری بشمار می‌رود. این دژ در یکی از روستاهای استان یزد به نام «سریزد» واقع شده است و این اطمینان را به شما می‌دهم که ارزش یک‌بار بازید را حتما دارد.

«قلعه سریزد»؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

قلعه بسیار زیبای سریزد که در روستایی به همین نام و در مسیر جاده یزد به کرمان واقع شده، حدود ۸ هزار متر مربع مساحت دارد و ۴۶۸ حجره را در دل خود جای داده است.

در نگاه اول از بیرون که دژ را دیدم، این‌طور تصور کردم که قرار است در پشت این دیوار خشتی، بقایایی از ویرانه‌های بنایی کهن‌سال را ببینم که فقط نامی از آن بر جا مانده، همچون بسیاری از آثار باستانی کشورمان.

اما پس از عبور از روی پلی که روی خندق‌های اطراف قلعه و در مقابل ورودی اصلی گذاشته شده بود، فضایی عجیب و جالب مقابل چشمانم خودنمایی کرد؛ دالان‌هایی طاقی شکل که از دو طرف به گذرهای متعدد منشعب می‌شدند و هرکدام چشم‌اندازی جذاب را به نمایش می‌گذاشتند.

با ورود به هرکدام از این گذرگاه‌ها حجره‌ها و اتاقک‌هایی به‌چشم می‌خوردند که عظمت معماری‌شان – به لحاظ خشتی بودن – نگاه هر بیننده‌ای را خیره می‌کرد.

حجره‌هایی با طاقچه‌ها، پنجره‌ها و شومینه‌های زیبا که شاید نشان از زندگی دایمی را در خود نداشتند، اما ساختار جالب‌توجهی را به نمایش می‌گذاشتند که آدم را ترغیب می‌کرد در همه آنها سرک بکشد و با کنجکاوی زیاد، تفاوت میان هر کدامشان را کشف کند.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

پشت آن حصار خشتی که در ابتدا دیده‌بودم «نخستین صندوق امانات ایران و جهان» قرار داشت که در دوران حکومت ساسانیان و در سه طبقه ساخته شده بود. این قلعه، برخلاف عنوان «قلعه» که با خود یدک می‌کشد، برای دفاع یا مقاصد نظامی ساخته نشده و چنین کاربردی هم نداشته و فقط محلی برای ذخیره و نگهداری غلات، طلا، جواهرات و پول بشمار می‌رفته است.

قلعه بسیار زیبای سریزد که در روستایی به همین نام و در مسیر جاده یزد به کرمان واقع شده، حدود ۸ هزار متر مربع مساحت دارد و ۴۶۸ حجره را در دل خود جای داده است.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

قلعه سریزد حدود ۸ هزار متر مربع مساحت دارد و ۴۶۸ حجره را در دل خود جای داده است.

معماری آن همچون بیشتر استحکامات نظامی قدیمی در ایران است، یعنی دو دیوار متحدالمرکز تودرتو با برج‌ و باروهای دیده‌بانی دارد. در اطراف دیوارها در بخش بیرونی، خندقی به عرض حدود ۶ متر و عمقی معادل سه تا چهار متر حفاری شده است تا هرگونه امکانِ تسخیر بنا توسط دشمنان یا سارقین از بین برود.

دژ سریزد دو در اصلی متحرک دارد که به وسیله طناب و قرقره‌های مخصوص از سمت پایین به بالا باز و بسته می‌شده است. زمانی که ما وارد قلعه شدیم در چوبی باز بود، یعنی روی خندق قرار گرفته بود و حکم پل را داشت. البته گویا دقیقا طرح باز و بسته شدن آن از پایین به بالا هم برای همین منظور بوده است. یعنی فقط برای خودی‌ها باز شده و امکان عبور و مرور را به مردم بدهد.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِلدژ سریزد در استان یزد قرار دارد

در دوم که اشاره کردم هم دقیقا پشت در اصلی تعبیه شده است و حکم پشتیبان را داشته. به این صورت که اگر در اصلی توسط دشمن شکسته می‌شد، در دوم فورا بسته می‌شد و امکان تسخیر قلعه وجود نداشت.

پس از عبور از روی خندق و دروازه اصلی، وقتی مستقیم به سمت جلو حرکت کنید، به محوطه‌ای می‌رسید که با پلکان بسیار باریک خشتی، به طبقه بالای قلعه می‌رسد و از آنجا می‌توانید وارد ده‌ها حجره خشتی شوید که با مهارت در کنار هم ساخته شده‌اند. در ساخت این حجره‌ها از آجر و گچ هم استفاده شده است و تزئیناتی همانند کادربندی و شومینه‌سازی را می‌توان در آنها مشاهده کرد.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

حجره‌ها اگر چه محل زندگی مردم یزد در قدیم نبوده، اما پناهگاهی برای مواقع بحران بشمار می‌رفته است.

حالا شاید برایتان این سوال پیش بیاید که این حجره‌ها اگر فقط محلی برای ذخیره و نگهداری اموال و مواد غذایی بوده، چرا پنجره، شومینه یا تزئینات دیواری دارد؟ جواب این است که این حجره‌ها اگر چه محل زندگی مردم یزد در قدیم نبوده، اما پناهگاهی برای مواقع بحران بشمار می‌رفته است. خانواده‌ها هنگام هجوم دشمنان به شهر به این حجره‌ها که هر کدام در و کلید اختصاصی خود را داشتند، پناه می‌آورند و از جان و مال خود یکجا محافظت می‌کردند.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

این اثر ملی ایران در تاریخ ۲۷ خرداد ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۸۴ ثبت جهانی شده است.

از آخرین طبقه قلعه سریزد می‌شد فضای اطراف و سقف‌های گنبدی حجره‌ها را مشاهده کرد که بسیار حیرت‌انگیز و بی‌نظیر به‌نظر می‌رسید.

قدم زدن در میان دالان‌های باریک و سرک کشیدن در اتاق‌هایی که سقف چندان بلندی نداشتند، تاریخ را در ذهن من تداعی می‌کرد و اینکه مردم همیشه در تاریخ با مهارت و ابتکار خود توانسته‌اند آثاری بر جای بگذارند که دیدنشان در عصر دیجیتال و پیشرفته امروزی بسیار جذاب و ستودنی است.

البته باید اذعان کنم که مسئولین نگهداری از این اثر ملی ایران که در تاریخ ۲۷ خرداد ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۸۴ ثبت جهانی شده است نیز با قرار دادن برخی وسایل و ظروف در برانگیخته کردن این احساسات بی‌تاثیر نبوده‌اند.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِلنمایش گیوه‌های قدیمی در «قلعه سریزد» که جنبه تزئینی داشتند

همچنین شاید بد نباشد اشاره کنم که در گوشه‌ای از حیاط شرقی بنا، میز و نیمکت‌های فلزی چیده شده بود و آش و چای آتشی عرضه می‌شد که گردشگران می‌توانستند در صورت تمایل گزینه موردنظر خود را سفارش دهند. اما نکته جالب در مورد این بخش کوچک این بود که با انواع وسایل، صندق‌ها، ابزار و گیوه‌های قدیمی تزئین شده بود و منظره‌ای چشم‌نواز ساخته بود که نگاه اغلب گردشگران را به خود جلب می‌کرد.

من به همراه همسفرانم پس از بازدید از قلعه سریزد به سمت «دروازه فرافر» حرکت کردیم، دروازه‌ای که گفته می‌شود یزد از آنجا آغاز می‌شده.

دروازه شهر فرافر

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

دروازه شهر فرافر، در نگاه اول یک دیوار نیمه‌ویران بود که در اطرافش تا چشم کار می‌کرد بیابان بود و بیابان. ساعتی که من و همراهمانم به این دروازه رسیدیم، آفتاب با تابش‌های تیزش باعث می‌شد فکر کنیم که حالا شاید خیلی هم لازم نبود این بنا را از نزدیک و در صلاه ظهر مشاهده کنیم! اما چند دقیقه بعد، پس از عبور از میان قبرستان روستای سریزد، وقتی به دروازه نزدیک شدم و در پشت آن مجسمه یادبودی از آرش کمانگیر را دیدم، نظرم فورا عوض شد و مشتاق شدم تا دلیل ساخت آن را جویا شوم.

دروازه فرافر گویا یکهزار سال قدمت دارد و ورودی شهر یزد در گذشته‌های دور محسوب می‌شده است. البته برخی کارشناسان معتقدند که این دروازه باقی‌مانده‌ی دیوار جنوبی بقعه‌ای چهار ضلعی و مکعبی بوده‌است. این بنا پوشش گنبدی دارد و سه ضلع دیگر آن فرو ریخته و به شکل کنونی باقی مانده‌ است.

قلعه سریزد؛ صندوق امانتی از جنس خشت و گِل

دروازه فرافر گویا یکهزار سال قدمت دارد و ورودی شهر یزد در گذشته‌های دور محسوب می‌شده است.

در فاصله چند متری از دروازه شهر فرافر یک گنبد خشتی نیمه‌کاره هم وجود داشت که اطلاعاتی در مورد آن نتوانستم پیدا کنم.

در آخر شاید بد نباشد بدانید که «سریزد» یکی از روستاهای استان یزد است و در ۵ کیلومتری شهرستان مهریز و ۴۰ کیلومتری شهر یزد واقع شده‌. عمده محصول کشاورزی این روستا «انار» است که در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی از کیفیت این محصول کاسته شده‌است.

علاوه بر دروازه شهر فرافر و قلعه سریزد، این روستا جاذبه‌هایی همچون آب‌انبار، مسجد جامع و حمام قدیمی هم دارد.

فاصله تهران تا سریزد حدود ۶۸۰ کیلومتر است که می‌توان در عرض کمتر از ۸ ساعت آن را پیمود.


قلعه والی ایلام بنای تاریخی عصر قاجار در ایلام


قلعه والی ایلام

یکی از بناهای مهم تاریهی واقع در شهر ایلام، قلعه والی است که در دوران قاجار ساخته شده است.

ایلام یکی از شهرهای زیبای ایران است که در جنوب غربی ایران و در میان کوه های زیبا واقع شده است. این شهر به دلیل قرار گرفتن در ارتفاعات، آب و هوای معتدل بهاری و کوهستانی دارد و در دوره قاجار مورد توجه والی وقت بود.  ایلام در دوران قاجار به «پشتکوه» معروف بوده و یک قرارگاه تابستانی خوب برای والی وقت به حساب می‌آمد. قلعه والی یکی از شاخص‌ترین آثارتاریخی این شهر است که از زمان حکومت قاجار بر جای مانده است. در این مقاله می‌خواهیم با این قلعه تاریخی بیشتر آشنا شویم.

تاریخچه قلعه

قلعه والی در سال ۱۳۲۶ هجری قمری و به دستور «غلام رضا خان والی» در محله‌ای به نام «حسین‌آباد فیلی» که به‌عنوان «ده بالا» مشهور بوده، احداث شد. این قلعه در زمینی به بزرگی ۲۵۰۰ مترمربع ساخته شده است. اینگونه به نظر می‌رسد که هدف غلام رضا خان والی از احداث این قلعه، ساخت مکانی برای اقامت خود در فصل تابستان بوده است.

قلعه والی ایلام

بعد از این که ساخت قلعه والی به پایان رسید، غلام رضا خان دستور داد تا کتیبه‌ای به طول ۱۸۰ سانتی‌متر به خط نستعلیق حکاکی و سپس بر بالای ورودی شرقی بنا نصب شود، ولی در جریان جنگ تحمیلی این کتیبه سقوط کرد و هم‌اکنون نیز در بخش دیگری از قلعه نگهداری می شود.

معرفی قلعه

زیربنای قلعه والی چیزی در حدود ۱۵۰۰ مترمربع است. این قلعه دارای یک حیاط مرکزی به مساحت ۷۰۰ مترمربع است. این حیاط از سه سمت به‌وسیله عمارت احاطه شده است. آب این قلعه توسط چشمه «بی بی» تامین می‌شده که آب این چشمه با استفاده از تنبوشه، به محدوده حیاط مرکزی قلعه منتقل می‌شده است. عمده مصالح به کار رفته در ساخت قلعه والی، شامل آجر و در مواردی سنگ است.

قلعه والی ایلام

نمای جنوبی قلعه شکلی شبیه به ذوزنقه دارد. قلعه ابتدا در فضایی کاملا باز ساخته شده بود، ولی با توسعه شهرنشینی و گسترش شهر ایلام، هم‌اکنون اطراف آن با ساختمان‌های مختلف احاطه شده است. سمت شمال قلعه با یک کوچه شش متری و سمت غربی آن با یک خیابان هشت متری همسایگی دارد. همچنین در قسمت شرقی آن نیز اداره کل امور دارایی ایلام به چشم می‌خورد و جنوب آن به خیابان پاسداران منتهی شده است.

در ضلع شمالی قلعه والی، قسمت شاه‌نشین آن به چشم می‌خورد که بسیار بزرگ‌تر از بقیه اتاق‌های قلعه است. در وسط شاه‌نشین نیز یک حوض کوچک قرار دارد که ابتدا با سنگ مرمر تزیین شده بود و سپس بعد از بازسازی با کاشی‌های رنگی زیبا آراسته شده است. بیشتر اتاق‌های قلعه والی به‌صورت تودرتو بنا شده‌اند و این بدان معنا است که با هم ارتباط داخلی دارند.

قلعه والی ایلام

در مجموع باید گفت که قلعه والی دارای ۵ اتاق کوچک، ۲۰ اتاق بزرگ، ۴ ایوان و ۲ تراس کوچک در ضلع جنوبی است. ضلع‌های شرقی و غربی قلعه والی به‌صورت متقارن با هم ساخته شده‌اند و حدود ۸۰ سانتی‌متر نیز با کف حیاط اختلاف ارتفاع دارند. سه راه‌پله که زاویه چرخشی ۹۰ درجه نیز دارند، وسیله ارتباطی محیط قلعه با پشت بام آن هستند.

همچون سایر قلعه‌ها، قلعه والی نیز برج نگهبانی دارد. این قلعه دارای دو عدد برج نگهبانی است که به‌صورت نیم دایره ساخته شده‌اند و در آن‌ها کنگره‌هایی برای استقرار نگهبان‌ها وجود دارد. در داخل راهروهای قلعه نیز طاق‌نماهایی وجود دارد که محل قرارگیری نگهبانان قلعه بوده است.

قلعه والی دارای سه در ورودی است که در بخش‌های غرب، شرق و جنوب قلعه ساخته شده‌اند. ورودی اصلی این قلعه در ضلع جنوبی واقع شده است و به‌وسیله ۱۱ عدد پله ۲۰ سانتی‌متری به داخل اتاق نگهبانی و پس از آن با ۸ پله دیگر به کف حیاط قلعه منتهی می‌شود. ورودی اصلی قلعه والی به سبک و سیاق یونانی ساخته شده بود و دو ورودی دیگر که با راهروهایی سرپوشیده به حیاط متصل می‌شدند، کاربرد خصوصی داشتند یعنی برای عبور مهمانان قلعه استفاده می‌شدند.

قلعه والی ایلام

حال به برخی از زیبایی‌های این قلعه می‌پردازیم. به محض ورود به حیاط قلعه قطعا درختان کهنسال کاج و حوض مستطیل شکل موجود در آنجا توجه شما را جلب خواهند کرد. این درختان زیبایی خاصی به قلعه داده‌اند.

در معماری و ساخت بنا نیز از عواملی استفاده شده است که باعث جذابیت هرچه بیشتر قلعه والی شده‌اند. از جمله زیبایی‌های معماری و ساخت بنا می‌توان به تراس‌های سرپوشیده واقع در ضلع جنوبی قلعه که همراه با پنجره‌های مشبک با شیشه‌های الوان هستند، نرده‌های مشبک آجری به رنگ زیبای فیروزه‌ای، اورسی‌ها، ستون‌های دایره‌ای قلعه، سرستون‌های نقش‌دار و قوس‌های کمانی و تزیینی قلعه اشاره کرد.

قلعه والی ایلام

در سقف اتاق‌های قلعه نیز آیینه کاری‌هایی به‌صورت معمول انجام گرفته است که بخشی از این آیینه‌کاری ها در اتاق‌های ضلع غربی برجای مانده‌اند که در نوع خود بسیار زیبا و جذاب نیز هستند. همچنین در مورد گچ‌بری‌های انجام شده روی دیوارها و سقف اتاق شاه‌نشین باید گفت که این گچ‌بری‌ها دارای نقوش جالبی از گل‌ها و گیاهان هستند.

بازسازی و مرمت قلعه

در زمان وقوع جنگ تحمیلی، بخش کوچکی از قلعه والی تخریب شد که در حدود ۵ درصد ارزیابی شد. این مسئله باعث شد تا در سال ۱۳۶۷،سازمان میراث فرهنگی تصمیم به آغاز عملیات مرمت این اثر تاریخی ارزشمند کند. عملیات بازسازی قلعه در سال ۱۳۶۹ پایان پذیرفت. در این بازسازی‌ سعی بر آن بود تا سبک معماری آن حفظ شود، ولی تغییرات کوچکی نیز در بنا همچون تعبیه تیرآهن در سقف ایوان‌های قلعه و سقف خرپشته‌ها داده شد.

قلعه والی ایلام

ذکر این نکته لازم است که هم‌اکنون موزه مردم‌شناسی ایلام نیز در محل قلعه والی برپا شده و آماده به تصویر کشیدن تاریخ مردم این خطه از کشورمان برای بازدید کنندگان گرامی است.

ثبت در آثار ملی

قلعه والی به عنوان یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی استان ایلام که یادگاری برجای مانده از دوران قاجاریه در ایران است، در تاریخ ۱۹ خرداد سال ۱۳۷۶ هجری شمسی و با شماره ثبت ۱۷۹۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دسترسی

موقعیت دقیق قلعه والی در شهر ایلام را می‌توانید در نقشه زیر مشاهده کنید:

برای بازدید از قلعه والی، باید به سمت شرق شهر ایلام و خیابان پاسداران بروید.


همچنین بخوانید :

لرستان استان زیبا در غرب ایران

معرفی مکان های تاریخی و جاذبه های گردشگری ایلام